Kalınbarsak ya da kolon ve rektum kanserinin (KRK) diğer ismi; kolorektal kanser. Dünyada KRK ile tanışan insan sayısı, her yıl yaklaşık 1 milyon kişi. Türkiye’de bu sayı yılda 30 bin kişi civarında. Yaşam boyu KRK gelişmesi olasılığı erkeklerde, kadınlara oranla biraz daha yüksek. Bu oran; erkeklerde yüzde 4.5, kadınlar için yüzde 3.2. KRK çoğunlukla adenomlardan (polip) gelişiyor. Kolon ya da rektum mukozasından kaynaklanan bu iyi huylu tümörler, uzun yıllar sessiz kaldıkları için genellikle fark edilmiyorlar. Adenomların sıklığı yaşla beraber artıyor. Ne var ki, adenomdan kanser gelişmesi süreci büyük oranda aydınlatılsa da bu süreci etkileyen dış nedenler hala tartışılıyor.

Kalın barsak kanserlerinin oluşumunda bilinen belli başlı risk faktörleri şunlar:
• 50 yaş ve üstünde olmak,
• Ailede kalın barsak kanseri bulunması,
• Kişinin daha önce kalın barsak, meme, yumurtalık veya rahim kanseri geçirmiş olması,
• Kolonda poliplerin varlığı,
• Ülseratif kolit veya Crohn hastalığı gibi kronik iltihabi bir barsak hastalığının bulunması,
• Çevresel faktörler: Hayvansal yağ ve kırmızı etin (özellikle sığır, domuz ve kuzu eti) sık tüketimi, lifden (fiber) fakir gıdalarla beslenme, obezite, aşırı kalori alımı ve düşük fiziksel aktivite, aşırı sigara ve alkol tüketimi.

En sıklıkla rastlanan belirtiler; dışkıda kan görülmesi, dışkılama alışkanlıklarında ishal ya da kabızlık şeklinde değişiklik, dışkının kalem gibi incelmesi, sık tuvalete gitme ihtiyacı fakat yetersiz dışkılama, aralıklı, bazen kolik tarzda karın ağrısı ve şişkinlik, gizli kan kaybına bağlı solukluk, dışkıda mukus görülmesi, halsizlik, zayıflama, karında kitle hissedilmesi.

KRK değerlendirmesinde ve hastalık evresinin belirlenmesinde vazgeçilemez incelemeler, görüntüleme yöntemleriyle gerçekleşiyor. Akciğer filmi, tüm karın bilgisayarlı tomografisi (BT), ultrasonografi (US), manyetik rezonans görüntüleme (MR), endorektal ultrasonografi (ERUS), pozitron emisyon tomografisi (PET) hastanın ve tümörün özelliğine göre istenen incelemeler. Bu değerlendirme sonucunda hastalığın evresi belirleniyor ve tedavi planlanıyor.

Öncelikle hastanın doktora başvurması ve çok iyi bir fizik muayene yapılması gerekiyor. Daha sonra sırasıyla aşağıdaki testler yapılıyor;

• Dışkıda gizli kan incelenmesi: Son derece basit bir test. Hastanın özel kartlar üzerine alacağı küçük miktarda dışkı örnekleri laboratuvarda inceleniyor.
• Radyolojik tetkikler: Bunlar; çift kontrastlı kolon grafisi, bilgisayarlı tomografi v.b.
• Laboratuvar tetkikleri: Bu tetkiklerde; tam kan sayımı, biyokimyasal tetkikler bulunuyor. Ayrıca CEA (karsinoembriyonik antijen) tetkiki kalın barsak kanserlerinde kanda yükselmesi beklenen tümör belirtecidir ve tanıya yardımcı olan testlerden birisidir.
• Endoskopik tetkikler: Kesin tanı için endoskopik tetkikler (rektoskopi, sigmoidoskopi, kolonoskopi) ve biyopsi (görülen lezyondan parça alınması) yapılıyor. Biyopsinin patolog tarafından incelenmesi sonucunda tanı kesinleştiriliyor.

Kolon ve rektum kanserleri çeşitli yöntemlerle tedavi ediliyorlar. Cerrahi, kemoterapi (ilaç tedavisi) ve radyoterapi (ışın tedavisi) bu tedavilerden en sık kullanılanları. Tedavi planlaması yapmadan önce hastanın genel durumu ve hastalığın yaygınlığı hakkında bilgi edinilmesi önemli. Bu nedenle tedavide KRK’nın kaçıncı evresinde olduğunun bilinmesi şart.

KRK 4 evrede sınıflandırılıyor:
Evre I. En erken hastalık evresidir. Kanser hücreleri barsağın iç ve orta tabakalarını tutar. Lenf düğümlerinde ve uzak organlarda tutulum yoktur.

Evre II. Kanser hücreleri barsağın tüm katlarını tutar, en dış tabakaya ulaşır, komşu organ ya da organlara yayılabilir. Lenf düğümlerinde ve uzak organlarda tutulum yoktur.
Evre III. Barsak duvarındaki tutulum hangi düzeyde olursa olsun, barsak komşuluğundaki lenf düğümlerinde tümör yayılımı vardır.

Evre IV. Hastalığın en ileri safhasını oluşturur. Barsak duvarındaki ya da lenf düğümlerindeki tümör yayılımı ne olursa olsun, karaciğer, akciğer, karın zarı (periton), kemik, beyin gibi organlarda metastaz vardır.

Tüm evrelerde KRK’nin başlıca tedavisi, cerrahidir. Ancak tümörün kolon ve rektumdaki yerleşim yerine, boyutuna, evresine, hastanın tümör komplikasyonlarıyla (tıkanıklık, delinmesi, kanama gibi) acil koşullarda başvurmasına bağlı olarak cerrahi tedavinin şekli değişebiliyor. Günümüzde KRK’nin cerrahi tedavisinde laparoskopi uygulamaları giderek yaygınlaşıyor. Uygulanan başlıca teknikler şunlar:

• Bazı küçük rektum tümörlerinde anüs yoluyla sadece tümörlü kısmın kesilip çıkartılmasına lokal eksizyon deniyor.

• Tümörün yerleşim yerine bağlı olarak kalın barsağın bir bölümünün (veya tümünün) ve rektumun bir bölümünün (veya tümünün) kesilip çıkartılmasına rezeksiyon deniyor. Bu cerrahi teknikte barsak ile birlikte komşuluğundaki lenf düğümleri de birlikte çıkartılıyor. Eğer tümör komşu organlara yayılmışsa, radikal cerrahi sırasında bu organların da çıkartılması gerekiyor. Çıkartılan barsaktan arta kalan sağlıklı barsak uçları karşı karşıya getirilerek dikiliyor (anastomoz).

• Kolon ya da rektum rezeksiyonları sonrasında çeşitli nedenlerle ince barsak ya da kolon karın duvarına dikilerek anatomi dışı bir anüs (ileostomi veya kolostomi) oluşturuluyor. Barsak içeriği, bu anatomi dışı anüsten karın duvarına yapıştırılan plastik torba içine boşalıyor. Bu durum bazı hastalarda kalıcı olabiliyor. Ancak bazı hastalarda tıbben ihtiyaç kalmadığı için anatomi dışı anüs kapatılarak, hastaların normal yolla dışkılaması sağlanıyor.

• Uygun sayıda ve boyuttaki karaciğer ve akciğer metastazları, cerrahi teknikle çıkartılabiliyor (metastazektomi).

• Radikal cerrahi tedaviden yararlanamayacak ileri evredeki kolon ve rektum kanserlerinde hastanın yaşam konforunu artıracak palyatif cerrahi girişimler uygulanabiliyor (örneğin kolostomi açılması gibi).

• III. ve IV. evredeki hastaların ameliyatlarından önce ve/veya sonra tedaviye kemoterapi ve/veya radyoterapi ekleniyor.

KRK hastalarında ameliyata bağlı komplikasyon oranları yüzde 15-30 arasında, ameliyata bağlı ölüm oranları ise yüzde 2-5 arasında değişiyor. Radikal cerrahiler sonrasında ameliyat edilen 100 hastadan 5. yıl sonunda hayatta kalan hastaların sayısı tümörün patolojik evresi ile doğrudan ilişkili görülüyor. Genel olarak I. Evre’de yüzde 90’ın üzerinde, II. Evre’de yüzde 70-85, III. Evre’de yüzde 45-75, IV. Evre’de yüzde 5-10 arasında değişen oranlarda 5 yıllık sağ kalım elde edilebiliyor. Cerrahi tedavilerden sonra gelişebilecek hastalık tekrarlarının (nüks) zamanında saptanabilmesi amacıyla beş yıl süreyle yakın takip uygulanıyor. Kontrol periyotları şöyle; ilk iki yıl 3-4 ayda bir kez, sonraki üç yıl 6 ayda bir kez.

Bu önlemler, üç basamaklı. Öncelikle bir ülkede kimlerde ne oranda KRK ortaya çıktığının ve bu insanların yaşam tarzlarının, beslenme alışkanlıklarının araştırılması gerekiyor.

Bu araştırmalar doğrultusunda topluma kanser önleyici öneriler sunuluyor. İkinci basamak önlemler; kanser öncüsü lezyonların saptanması ve ortadan kaldırılmasını içeriyor. Kolonoskopi ve polipektomi ikinci basamak önlemler arasında sayılabilir. Üçüncü basamak önlemlerde ise uygun tümör tedavisi ile hastalık tekrarının ve hastalıktan ölümün azaltılması hedefleniyor. Ameliyatlar, radyoterapi, kemoterapi gibi tedavi yöntemleri bu grupta yer alıyor.